ในโอกาสครบรอบ 5 ปีการตายของคุณเจริญ วัดอักษร ศรีภรรยาของท่าน คุณกรณ์อุมา  พงษ์น้อย ได้แสดงปาฐกถา ท่านใดสนใจโปรดดูได้ที่ ประชาไท  ฉบับนี้ผมไม่ได้แสดงความเห็น

แต่เมื่อคราวคุณกรณ์อุมาฯ แสดงปาฐกถา ในโอกาสครบรอบ 3 ปีของการตายของคุณเจริญฯ  ผมได้แสดงความเห็นต่างจากท่านไปแล้ว  โปรดดูรายละเอียดที่ บอร์ดไทยเอ็นจีโอ  หรือที่ ประชาไท  หรือดูบทความ เห็นต่างแนวคิด "รักท้องถิ่น" ของคุณกรณ์อุมา พงษ์น้อย ท้ายเรื่องนี้ 

คุณกรณ์อุมา พงษ์น้อย กลุ่มรักท้องถิ่นบ่อนอก – กุยบุรี ได้แสดงปาฐกถาเรื่อง “ทำไมต้อง ‘รักท้องถิ่น’ ? ” ซึ่งเผยแพร่ในหนังสือพิมพ์ออนไลน์ “ประชาไท” และเว็บไซต์ของมหาวิทยาลัยเที่ยงคืน ได้ปรากฏข้อความบางตอน ซึ่งสะท้อนแนวคิดที่น่าสนใจดังนี้

“… กูอยู่ของกูมาอย่างนี้ จะดีจะชั่ว กูก็อยู่ของกูมา แต่รุ่นปู่ย่า ทำมาหากินเลี้ยงตัวเลี้ยงครอบครัวมา โดยอาศัยทรัพยากรรอบตัว คือ ผืนดิน แม่น้ำ ป่าเขา ทะเล … เมื่อวันหนึ่งมีคนจะมาทุบหม้อข้าว จะมาแบ่งแยกทำลายชุมชนของเรา  เราจึงมีแต่ต้องลุกขึ้นสู้ … เพื่อรักษาปากท้อง หม้อข้าว และหม้อรกของเราไว้

อย่ามาพูดคำว่า ‘ผลประโยชน์ของชาติ’  หรือ ‘ผลประโยชน์ของคนส่วนใหญ่’ กับเราแต่เพียงลอย ๆ เพื่อเป็นข้ออ้างให้เราต้องเสียสละ เพราะคนส่วนใหญ่ ย่อมประกอบด้วยคนส่วนน้อย คนเล็กคนน้อยมารวมกัน ศักดิ์ศรีของคนส่วนใหญ่ จะเกิดขึ้นได้อย่างไร ถ้าคนส่วนน้อยถูกย่ำยี ”

การที่ประชาชนในพื้นที่หนึ่ง ซึ่งอยู่อาศัยกันมานาน แต่ต้องได้รับผลกระทบจากโครงการพัฒนาขนาดใหญ่ เป็นเรื่องน่าเศร้า และหากยิ่งต้องออกจากพื้นที่ไป หรือสูญเสียอาชีพที่ทำอยู่ด้วยแล้ว ย่อมเป็นความเดือดร้อนอย่างยิ่ง

ดังนั้นประเด็นนี้ จึงอยู่ที่การจ่ายค่าทดแทนให้สมควร ซึ่งครอบคลุมความสูญเสียอสังหาริมทรัพย์ อาชีพและรายได้ (หม้อข้าวไม่ถูกทุบ) รวมทั้งการจัดหาที่อยู่อาศัยใหม่

การทดแทนที่เหมาะสม สามารถคำนวณได้จากการประเมินค่าทรัพย์สิน ตามหลักวิชา เช่น ค่าทดแทนความสูญเสียอสังหาริมทรัพย์ ต้องจ่ายตามราคาตลาดที่เป็นธรรม ความสูญเสียอาชีพคำนวณเป็นมูลค่า จากการแปลงรายได้สุทธิของการประกอบกิจการประมงหรืออื่น ๆ เป็นต้น

การประเมินค่าทรัพย์สิน จึงเป็นวิชาที่ใช้เพื่อสร้างความเป็นธรรมโดยเฉพาะแก่ ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบ และหากมีการซื้อหรือเวนคืนที่เป็นธรรมแล้ว ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบย่อมไม่ต่อต้านและไม่รู้สึกถูกย่ำยี

อย่างไรก็ตาม ความเคยชินหรือความสูญเสียทางจิตใจเฉพาะบุคคล เป็นสิ่งที่ไม่อาจนำมาเป็นเหตุผลในการขออยู่ต่อได้ เพราะหากนำความนี้มาอ้าง ก็คงไม่มีสิ่งใดมาทดแทนได้ หรืออาจคิดค่าทดแทนที่สูงเกินจริง

ที่ผ่านมาแม้แต่สุสาน เจดีย์หรือวัดวาอาราม ยังถูกเวนคืนเพื่อประโยชน์สาธารณะมาแล้ว แต่ความรู้สึกทางจิตใจเหล่านี้ ก็สมควรได้รับการดูแลด้วยความเข้าใจและความเอื้ออาทรเป็นพิเศษจากทั้งภาครัฐและภาคเอกชนที่เกี่ยวข้อง

ผู้ที่ถูกเวนคืน ไม่ใช่ผู้เสียสละเพื่อคนส่วนใหญ่ ตราบเท่าที่ได้รับค่าทดแทน ที่เป็นธรรม <5>

ผู้ถูกเวนคืนมีสิทธิไม่ยอมรับ ค่าทดแทนจากการเวนคืนที่คำนวณได้ ซึ่งเป็นเรื่องที่ต้องไปพิสูจน์กันในชั้นศาล

ประเทศทั่วโลกต่างมีโครงการพัฒนาสาธารณูปโภคใหม่ ๆ ตามความจำเป็นของยุคสมัย การเวนคืน จึงไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ และประชาชนทุกหมู่เหล่า มีหน้าที่ที่ต้องปฏิบัติตามกฎหมาย หาไม่ก็จะเป็นการขัดขวางความเจริญของชาติไปอย่างน่าเสียดาย

หากประชาชนในแต่ละพื้นที่ของประเทศ พากันจับจองทรัพยากรของส่วนรวม เช่น ทะเล ลำคลอง หรือป่าเขา มาเป็นของตนด้ วยถือว่าตนอยู่ใกล้และได้ใช้ประโยชน์มานาน ประชาชนส่วนใหญ่ที่เข้าไม่ถึงทรัพยากรเหล่านี้ ก็คงกลายเป็นผู้ด้อยโอกาส

ถ้าการปฏิบัติเช่นนี้ กลายเป็นบรรทัดฐาน ก็คงทำให้ประเทศแตกแยกกันไปหมด และเกิดความวุ่นวายแย่งชิงทรัพยากรของส่วนรวมไม่มีที่สิ้นสุด

บรรทัดฐานที่ไม่ถูกต้องนี้ จะพันธนาการประเทศของเราให้ถอยหลังเข้าคลอง ในขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านหรือทั่วโลก ต่างพัฒนาไปไกลโดยไม่ติดกับปัญหานี้ เพราะต่างยอมรับในสิทธิของชาติเหนือสิทธิส่วนบุคคล

ในการลงทุนโรงไฟฟ้าในพื้นที่บ่อนอกนั้น หากแม้ภาครัฐมาลงทุนเอง บางท่านก็ยังคงไม่ยินดีเช่นกัน อย่างไรก็ตาม เราควรสนับสนุนการลงทุนสาธารณูปโภค หากเป็นการลงทุนที่คุ้มค่า สามารถผลิตไฟฟ้าโดยไม่กระทบสิ่งแวดล้อม เสียภาษีอากรแก่ประเทศเพื่อนำไปใช้พัฒนาประเทศในระยะยาว ให้โอกาสในการสร้างงาน สำหรับประชาชนในพื้นที่ และให้ค่าทดแทนที่เป็นธรรมแก่ประชาชนที่ได้รับผลกระทบ

บางครั้งอาจมีข้อคำนึงว่า การดำเนินโครงการสาธารณูปโภคขนาดใหญ่ เป็นการเปิดโอกาสการฉ้อราษฎร์บังหลวง ข้อนี้ คงต้องอาศัยการตรวจสอบอย่างจริงจังของทุกฝ่าย โดยเฉพาะภาคประชาชนที่มุ่งหวังจะสอดส่อง เพื่อประโยชน์ของประเทศอย่างแท้จริง

แต่เป็นที่น่าเสียดายว่า ภาคประชาชนหรือองค์กรพัฒนาเอกชนที่ทำหน้าที่ด้านนี้ กลับมีจำนวนไม่มาก และขาดบทบาทที่กว้างขวางและต่อเนื่องเท่าที่ควร อย่างไรก็ตาม เราคงไม่สามารถอาศัยข้ออ้างเรื่องการฉ้อราษฎร์บังหลวงนี้ มาถือครองทรัพยากรของประเทศเป็นของตนเอง

โดยสรุปแล้ว การซื้อหรือการเวนคืนทรัพย์สิน เป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เพราะความจำเป็น ที่ต้องมีการสร้างโครงการสาธารณูปโภคใหม่ เพื่อการพัฒนาประเทศและความผาสุกของประชาชน

อย่างไรก็ตาม บุคคลหรือกลุ่มชนที่ได้รับผลกระทบ จะต้องได้รับการดูแลเป็นพิเศษ และได้รับค่าทดแทนที่สมเหตุสมผล ครบถ้วนและทันท่วงที ทั้งนี้ด้วยหลักวิชาการประเมินค่าทรัพย์สิน ที่สามารถพิสูจน์และเป็นที่เข้าใจร่วมกันตามเหตุผล จากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียทั้งหลาย

ขัอสังเกต : ข้อวิจารณ์นี้ หมายเฉพาะถึงแนวคิดข้างต้นเรื่อง “รักท้องถิ่น” เท่านั้น ทั้งนี้เพื่อจำกัดประเด็นในการแลกเปลี่ยนและอภิปรายให้ตรงตามสาระ ส่วนประเด็นอื่น ๆ ก็คงจะได้อภิปรายในโอกาสต่อไป

หมายเหตุ

<1>นายโสภณ พรโชคชัย ประธานกรรมการ มูลนิธิประเมินค่าทรัพย์สินแห่งประเทศไทย เป็นผู้ประเมินค่าทรัพย์สินและนักวิจัยด้านอสังหาริมทรัพย์ เคยทำประเมินค่าทดแทนให้กับยายไฮ ขันจันทา กรณีการเวนคืนอสังหาริมทรัพย์ในโครงการสาธารณูปโภค ให้ทั้งภาครัฐและเอกชน เจ้าของทรัพย์สิน และเคยศึกษาเกี่ยวกับการประเมินค่าทดแทนผลกระทบของเสียงกรณีสนามบิน สุวรรณภูมิ เป็นต้น ท่านสามารถติดต่อได้ที่ sopon@thaiappraisal.org

<2>มูลนิธิประเมินค่าทรัพย์สินแห่งประเทศไทย เป็นองค์กรไม่แสวงหากำไร ที่มุ่งให้ความรู้แก่สาธารณชนด้านการประเมินค่า ทรัพย์สิน อสังหาริมทรัพย์และการพัฒนาเมือง ปัจจุบันเป็นองค์กรสมาชิกหลักของ FIABCI ประจำประเทศไทย ถือเป็นองค์กรเกี่ยวกับอสังหาริมทรัพย์ ที่มีกิจกรรมคึกคักที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย จนได้รับความเชื่อถือจากนานาชาติ โปรดดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ www.thaiappraisal.org

<3>คำแถลงของคุณกรณ์อุมา พงษ์น้อย โปรดอ่านที่ ประชาไท และ มหาวิทยาลัยเที่ยงคืน

<4>โปรดดูรายละเอียดในข่าว ทล.เร่งมือขยายถนนสองแคว-หล่มสัก รับโครงข่าย East - West Corridor โดย ผู้จัดการรายสัปดาห์ 19 สิงหาคม 2548 หรือกรณีอื่นที่ เว็บกฎหมาย หรือ เว็บกรมที่ดิน

<5>โปรดดูรายละเอียดเพิ่มเติมในบทความของ ดร.โสภณ พรโชคชัย เรื่อง “ เวนคืน: น้ำตา เสียสละ หน้าที่ ? ”